मोक्षोपायटीका/स्थितिप्रकरणम्/सर्गः ९

From HinduismPedia
Jump to navigation Jump to search
The printable version is no longer supported and may have rendering errors. Please update your browser bookmarks and please use the default browser print function instead.

Template:मोक्षोपायटीका/स्थितिप्रकरणम्



इति चिन्तयतस्तस्य शुक्रस्य पितुरग्रतः ।

जगामातितरां कालो बहुसंवत्सरात्मकः ॥ ४,९.१ ॥

स्पष्टम् ॥ ४,९.१ ॥

 

 

 

अथ कालेन महता पवनातपजर्जरः ।

कायस्तस्य पपातोर्व्यां छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ ४,९.२ ॥

स्पष्टम् ॥ ४,९.२ ॥

 

 

 

मनस्तु चञ्चलाभोगं तासु तासु दशासु च ।

बभ्रामातिविचित्रासु वनराजिष्विवैणकः ॥ ४,९.३ ॥

स्पष्टम् ॥ ४,९.३ ॥

 

 

 

भ्रान्तमुद्भ्रान्तमभितश्चक्रार्पितमिवाकुलम् ।

मनस्तस्य विशश्राम समङ्गासरितस्तटे ॥ ४,९.४ ॥

चक्रार्पितो हि उद्भ्रमति ॥ ४,९.४ ॥

 

 

 

अनन्तवृत्तान्तघनां पेलवां सुदृढामपि ।

तां संसृतिदशां शुक्रो विदेहोऽनुभवन् स्थितः ॥ ४,९.५ ॥

तां संसृतिदशां समङ्गातटतापससम्बन्धिनीं संसारदशाम् । विदेहः स्थूलदेहरहितः ॥ ४,९.५ ॥

 

 

 

मन्दराचलसानुस्था सा तनुस्तस्य धीमतः ।

तापप्रसरसंशुष्का चर्मशेषा बभूव ह ॥ ४,९.६ ॥

स्पष्टम् ॥ ४,९.६ ॥

 

 

 

शारीररन्ध्रप्रवहद्वातशीत्काररूपया ।

चेष्टादुःखक्षयानन्दात्काकल्येव स्म गायति ॥ ४,९.७ ॥

तस्य सा तनुः । चेष्टाया यत्दुःखं पीडा । तस्य क्षयात्य आनन्दः । ततः हेतोः । काकल्या कलसूक्ष्मया गानवाचा । गायति स्म इव । कथम्भूतया । शारीररन्ध्रेषु प्रवहन् यः वातः । तेन शीत्कारः ध्वनिविशेषः । स एव रूपं यस्याः । तादृश्या ॥ ४,९.७ ॥

 

 

 

प्राणानुस्मरणोच्छ्वासमिव वाष्पं स्म मुञ्चति ।

चण्डानिलविलासेन लुलित्वा वनभूमिषु ॥ ४,९.८ ॥

वाष्पं कथम्भूतम् । प्राणाणां पूर्वं स्थितानां यदनुस्मरणमनुक्षणं स्मरणम् । तेन उच्छ्वासः वृद्धिः यस्य । तत् । वाष्पत्वं चात्रावश्यायस्य ज्ञेयम् ॥ ४,९.८ ॥

 

 

 

तनुमेव विशिनष्टि

मनोवराकमवटे लुठितं भवभूमिषु ।

हसन्तीवातिशुभ्राभ्रसितया दन्तमालया ॥ ४,९.९ ॥

भवभूमिषु स्थिते अवटे अप्सरोरूपे अवटे ॥ ४,९.९ ॥

 

 

 

दर्शयन्ती स्वकं शून्यं वपुरक्ष्णोरकृत्रिमम् ।

मुखारण्यजरत्कूपरूपया गर्तशोभया ॥ ४,९.१० ॥

पुनः कथम्भूता । अक्ष्णोः स्वस्याक्षियुगलस्य । मुखमेवारण्यम् । तस्य जरत्कूपतया गर्तशोभया । तद्व्याजेनेति यावत् । स्वं वपुः शून्यं दर्शयन्ती । शून्या एवाहमस्मीति दर्शयन्तीति यावत् । मृतशरीरस्य च मुखे मांसशेषात्गर्तो जायते ॥ ४,९.१० ॥

 

 

 

तापोपतप्ता संसिक्ता वर्षाजलभरेण सा ।

पांसुना पवनोत्थेन दुष्कृतेनेव रूषिता ॥ ४,९.११ ॥

सा इति तनूपरामर्शः ॥ ४,९.११ ॥

 

 

 

शुष्ककाष्ठवदालोला पातेषु कृतझाङ्कृता ।

धारानिकरपातेन विनुन्ना जलदागमे ॥ ४,९.१२ ॥

विनुन्ना प्रेरिता । चालितेति यावत् ॥ ४,९.१२ ॥

 

 

 

प्रावृड्निर्झरपूरेण प्लुता गिरिनदीतटे ।

तारमारुतशीत्कारा वनोपल इव स्थिता ॥ ४,९.१३ ॥

तारः मारुतशीत्कारः यस्यां सा । वनोपल इव वनोपलवत् । स्थिता ॥ ४,९.१३ ॥

 

 

 

वक्रा शुष्कान्त्रतन्त्री च पूता झाङ्कारकारिणी ।

अरण्यलक्ष्मीवीणेव शून्यचर्ममयोदरी ॥ ४,९.१४ ॥

अरण्यलक्ष्म्याः वीणा अरण्यलक्ष्मीवीणा । सा इव ॥ ४,९.१४ ॥

 

 

 

ननु तादृशी तस्य तनुः वनहिंस्रैः कथं न भुक्तेत्य् । अत्राह

रागद्वेषविहीनत्वात्तस्य पुण्याश्रमस्य तु ।

महातपस्त्वाच्च भृगोर्न भुक्ता मृगपक्षिभिः ॥ ४,९.१५ ॥

पुण्याश्रमस्य च रागद्वेषविहीनत्वं तत्रस्थप्राणिरागद्वेषविहीनत्वेन ज्ञेयम् ॥ ४,९.१५ ॥

 

 

 

सर्गान्तश्लोकेनाप्येतदेव कथयति

यमनियमकृशीकृताङ्गयष्टेश्

चरति तपः स्म भृगूद्वहस्य चेतः ।

तनुरथ पवनापनीतरक्ता

चिरमलुठन्महतीषु सा शिलासु ॥ ४,९.१६ ॥

यमनियमकृशीकृताङ्गयष्टेः भृगूद्वहस्य शुक्रस्य । चेतः तपः चरति स्म । अथ सा तनुः पवनापनीतरक्ता सती महतीषु शिलासु अलुठत्लुठितवती । इति शिवम् ॥ ४,९.१६ ॥

 

 

 

 

इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां स्थितिप्रकरणे नवमः सर्गः ॥९॥

Page is sourced from

sa.wikisource.org मोक्षोपायटीका/स्थितिप्रकरणम्/सर्गः ९